TOKAT DEFİNE YERLERİ

tokat medeniyet beşikleri dedikleri yerlerden biridir.
tokat,uygarlıkların merkezi olan anadolu’ da, zengin doğal kaynakları, jeostratejik konumu nedeni ile, beyliklerin, devletlerin ve imparatorlukların yaşama ve fetih alanı olmuştur. antik dönemde \”komana\” adını taşıyan ilde bilinen ilk yerleşge hititler dönemine aittir.

kalkolitik ve ilk tunç çağlarının ardından kurulan eski hitit krallığı ve daha sonraki büyük hitit i̇mparatorluğu dönemine ait yerleşim alanları tokat’ın sulak vadilerine, bereketli ovalarına serpilmiştir. görülmeye değer en önemli merkezlerden biri zile i̇lçesinin yalınyazı yakınındaki masat höyük’tür. büyük hitit i̇mparatorluğu’na bağlı federasyonlarda bir be ye ait bir sarayda ve bu sarayın yamaçlarında, kentin bulunduğu höyükte arkeolojik kazılar yapılmış, çivi yazılı tabletler, tunç ve demir çağlara ait çeşitli seramik eşyalar bulunmuştur. yüksek düzeyde hitit kültür ve sanatı yaşanan diğer önemli merkezler; erbaa ilçesinde horoztepe, j.g.c anderson’un \”verisa\” ve j.garstang’ın \”zıppalanga\” dediği kutsal hitit kenti aktepe (bolus) höyüğü, zile kalesi’nin bulun duğu \”anzilia\” höyüğü ile höyük ve kale höyük gibi diğer yerleşim alanları bulunmaktadır. buralarda arkeolojik kazılar yapılmış, kalkolitik döneme ait eserler bulunmuştur.

TOKAT DEFİNE YERLERİ

ege göç kavimleriyle batı anadolu’yu istila eden frigler tokat yöresindeki çekerek, tozanlı, kelkit çayı boylarında kurulu hitit kentlerini işgal etmişlerdir. m.ö. 8 ve 7. yy da yüksek düzeyde bir uygarlık kurmuşlardır. maşat höyük’te frigya dönemine ait yapılar ve çeşitli eşyalar bulunmuştur.

karadeniz’den gelen kimmer akınına dayanamayan frig kavimlerinin yıkılmasıyla m.ö. 6. yy’da önce med, daha sonra da pers egemenliğine giren tokat, büyük kapadokya satraplığının (pers eyalet valiliği) içinde kaldı. persler, komana’daki ma toplantısına karşı kendi zerdüşt dinlerini yaymak için zile’ye dört sütunlu bir andidis ateş tapınağı ve kırsal alanlarda pek çok ateşgedeler inşa ettiler. tokat’ın ekonomik ve stratejik önemini gözeten persler, başkentleri persopolis’ten ege’de lidya krallığının başkenti şart merkezine kadar uzanan kral yolu’nu tokat’tan geçirdiler.

m.ö. 334 ve 332 de büyük i̇skender’in hızlı ve hırslı seferi ile anadolu’daki pers egemenliği son bulmuş, helenistik çağ başlamıştır. bu dönem başlangıcında pers ve makedon yalı soyluların egemenlik çatışmaları sürüp gitmiş, sonunda pers kökenli mithritat önderliğinde pontus devleti kurulmuştur. giderek güçlenen pontus kralları niksar, turhal ve zile’de gazafilaklia denen güçlü kaleler, komana ve erbaa’da da tapınak, saray ve villalar yapmışlardır. karadeniz kıyılarında güçlenen, zamanla anadolu’nun büyük bir bölümünü egemenlik içine alan pontuslar, anadolu’yu istila eden roma ordularına karşı uzun yıllar süren amansız direniş sürdürmüşlerse de m.ö. l. yy da roma i̇mparatorluğuna yenik düşmüşlerdir.

pontus’un güçlü direnişim kırmak için roma, en güçlü generallerini küçük asya’ya gönderir. amiral triarius, sulla, v.flaccus, lucullus ve pompeius büyük mücadeleler verirler. nihayet m.ö. 47 de julius caesar zile, tokat’ye gelir ve roma \”ya başkaldıran pontus asıllı basforos kralı 2. pharnake’nin orduları ile altıağaç mevkiinde karşılaşırlar. her şey beş saat içerisinde olup bitmiş, uzaktan gelerek çok büyük zafer kazanan sezar \”veni, vidi, vici\” (geldim, gördüm, yendim) diyerek roma’ya bildirmiştir.400 yıl süren roma egemenliği sırasında tokat ve yöresinde ticaret, bayındırlık ve ulaşım gelişmiş, kentler imar edilmiş, komana, niksar, zile ve sulusaray’ın önemi artmıştır. tokat müzesi’nde roma dönemine ait birçok eser bulunmaktadır. niksar’ın leylek pınar, ayvaz, harmancık, çanakçı deresi ile kaleiçi’nde, zile’nin ören yerlerinde ve sulusaray ilçesinde roma dönemine ait birçok kalıntı bulunmuştur.

TOKAT DEFİNE İŞARETLERİ

roma döneminde imparatorluk 395 ’te doğu ve batı olarak bölündüğünde tokat ,doğu bizans sınırları içinde kaldı. bu dönemdeki en önemli gelişme, hristiyan-bizans uygarlığının anadolu’da yayılması, yeni bir kültür ve sanat başlatmış olmasıdır. ma ve anaitis gibi ta pınakları olan komana kenti giderek önemini yitirdi. hristiyan halk turhal yakınlarındaki dazimnodis ve tokat kalesi’nin bulunduğu evdoksia’ya göç ettiler. 6-7-8. yy sasani ve arap devletleri bizans’ın en önemli doğu soru nu oldu. tokat ve yöresi zaman zaman i̇stanbul’un fethine girişen arap akıncılarının eline geçti. 10 ve 11. yy’da türkmen ve göç gazaları ile başlayan türk-bizans teması sultan alp arslan’ın 1071 malazgirt savaşı’ndan sonra bi zans’ın geri çekilmesine dönüştü. kutalmışoğlu süleyman şah ve gümüştekin ahmet gazi’nin orduları anadolu’nun büyük bölümünü ele geçirerek bağımsız beylikler kurdular.

TOKAT DEFİNE HABERLERİ

  1. yüzyıl sonunda roma imparatorluğu yıkılır. doğuda devam eden yeni bizans imparatorluğu, roma devlet düzenine sahip çıkar. ancak genç roma kültür ve sanatını hiristiyan dini ile yorumlar, kendine özgü, yepyeni bir uygarlığı tüm anadoluya yayar. 1000 yıl gibi uzun süren bizans egemenliği, hristiyanlığı anadolu’da himaye etmiş, kurumlaştırmıştır. tokat ve niksar pontika kapadokyası’nın piskoposluk merkezleri olmuştur.

1071 yılına geldiğimizde, 600 yıldır devam eden bizans gücünün, selçuk ve danışment türkleri karşısında gerilemeye başladığını görüyoruz.

  1. yüzyıldan 14. yüzyıl sonuna kadar geçen 300 yıl, anadolu’da, birçok devletin kaderini belirleyen, karmaşık ve amansız mücadelelerle doludur. tarihçiler için en bol kaynağında bu devirde yaratıldığını görüyoruz.
  2. yüzyılda, bizans imparatorluğu giderek güçlenen türk-i̇slam devletleri karşısında çökmeye başlamıştır. selçuklular doğu ve orta anadolu’yu, danişment’ler merkezi sivas ve niksar olan kuzey anadolu’nun iç bölgelerini ele geçirirlerken, kutsal topraklara ulaşmak isteyen haçlı orduları, dört bir yandan anadolu’ya çıkarlar. bizans, selçuk, danişment, haçlı çatışmaları derken, arkasından moğol akınları silindir gibi gelerek, anadolu’ya girerler. yöremiz dost ve düşmanın karıştığı tam bir savaş ve güç arenasına döner. bu arada, anadolu’da kurulu pek çok küçük hiristiyan krallık ve beylikleri de büyüklerin ayakları altında ölüm-kalım mücadelesi vermektedirler.
  3. yüzyıl sonuna kadar sürüp giden ve hareketli dönemde, aynı gün el değiştiren kentler, yıkılıp yıkılmış, sabah cami olan yer akşam kilise ertesi sabah tekrar camiye dönüştürülmüştür. ayaklanmalar, kanlı hanedan ve taht kavgaları, ihanet ve servet çatışmaları ile anadolu’da yer yerinden oynamıştır
  4. DEFİNE İŞARETLERİ

bu dönemin en önemli uygarlığı şüphesiz selçuk türklerinin anadolu’da yarattığı hamanist kültür, sanat, bayındırlık, mimarlık ve bilimsel çalışmalardır. tokat yöresinde hemen yüzyüze geldiğimiz, özü güzellik ve sabır olan bu uygarlık, mücadelerle geçen 2. yüzyıl gibi kısa zamanda anadolu’nun her yanına yayılabilmiştir.

  1. yüzyıl, acımasız moğol hanları yüzbinlerce anadolu insanını kılıçtan geçirmektedirler. i̇slam-hiristiyan herkesin can derdine düştüğü bu yıllarda, yıkılmaya başlayan selçuklu hanedanını kurtarma çareleri arayan \”mui̇neddi̇n pervane’nin moğollarla anlaşması, tokat’tan devleti 15 yıl akıl almaz entrikalarla yönetmesi, sultan rükneddi̇n kiliçarslan’ı boğdurup yerine giyasetti̇n keyhüsrev’i geçirmesi, mecalsiz selçuklu devletinin çöküşü, i̇lhanlı hanı olcayton’un doğu anadolu’yu işgali, i̇ran moğollarının, ertana beylerinin tokat ve yöresindeki hakimiyeti, kadi burhanetti̇n dönemi, dirayetsizlik, huzursuzluk ve isyanlar. en önemlisi devletin güçlü zamanından sin hristiyanlar tekrar kent, kale ve köylere dönmektedirler. ahali sahipsiz, şaşkın ve korkulu… burada evliya çelebi’den aldığımız ve tokat ile ilgili haci bektaş veli̇’nin kehanetini verelim.
  2. yüzyılda horasandan gelip söğut’te ertuğrul ve osman bey’e giderken tokat kalesinin kafirler tarafından yeniden zapt olduğunu görür ve sümbüllü denilen bağda oturarak \”i̇nşallah yakında yıldırım gibi bir er çıkıp tokat’ı fetheder\” diye kehanette bulunur. sümbül bağında bir halifesini seccade sahibi ederek bırakır. o zat hala \”sümbüllü baba \” adıyla meşhur bir kutup olup orada gömülüdür.

hacı bektaş veli’nin kehaneti 175 yıl sonra doğru çıkar. 1392 de yildirim beyazit tokat’ı tüm çevresi ile osmanlı birliğine dahil eder. yükselme devrinde selçukluların bıraktığı yerden başlayan osmanlılar tokat’ı önemli bir ticaret ve kültür merkezi haline getirirler. günümüzde de kullanılan pek çok tarihi anıt, üç asır süren bu yükselme yıllarında yapılmıştır. sayısız saray, han, mederese ve zaviyenin yer aldığı tokat’ta başta molla lütfi̇, i̇bn-i̇ kemal, molla hüsrev gibi alimler olmak üzere pek çok devlet adamı, sanatçı, bilim adamı, tarihçi, bektaşi ve mevlevi alimleri bu çağlarda yetişmiş, osmanlı i̇mparatorluğunun yükselmesinde ve birliğinde önemli katkıları olmuştur.büyük selçuklu i̇mparatoru sultan melik şah’ın komutanlarından gümüştekin ahmet gazi, 1071 malazgirt savaşından sonra orduları ile anadolu’ya geldi. önce sivas’ı ve 1095 yılında da niksar’ı başkent yaptı. daha sonra tokat, zile, turhal, zonusa’yı birliğine kattı. anadolu selçuklu devleti’nden ayrı, bağımsız bir devlet kuran danişmendoğulları daha sonra kayseri ve malatya’yı da alarak güçlendiler. güneye inerek antakya bohemont prensliğine, akdeniz’de de klikya krallığına son verdiler. anadolu’nun türkleşmesinde önemli başarılan olan melik ahmet gazi, trabzon-rum krallığı ’na, haçlı ordularına karşı mücadele vermiş, kardeş türk devleti olan anadolu selçukluları ile de zaman zaman çatışmalara girmiştir.danişmend eserlerinin çoğu niksar ve tokat’ta bulunmaktadır. danişmend oğullarının tokat yöresindeki egemenliği selçuklu sultanı 2. kılıçarslan’a kadar sürmüştür.

  1. yy ortalarına kadar süren selçuklu, danişmend çekişmesine son veren 2.kılçarslan tüm danişmend birliğini kendine katar ve 1186 yılında türklerin feodal devlet anlayışına uyarak ülkesini 11 oğlu arasında paylaştırır. tokat, oğullarından rüknettin süleyman’a düşer. an cak kardeşler arası uyuşmazlıkların tehlikeli boyutlara ulaştığını gören süleyman şah, yeni den devlet bütünlüğünü sağlar. anadolu selçuklu devletinin en önemli ve güçlü zamanı tokat’ta 6 yıl emirlik yapan alaettin keykubat’ın dönemidir. 1220 yılında tahta çıkan alaettin keykubat ülke sınırlarını genişletir. kentleri imar eder, huzur ve güveni sağlar. 1236 yılında kayseri’de yediği av etinden zehirlenip ölen alaatin keykubat’ın yerine oğlu 1. gıyasettin keyhüsrev tahta geçer. genç sultanın dirayetsizliği, emirlerle uyuşamama nedeni ile göç kafileleri ve nihayet önü güçlükle alman babai ayaklanmaları devleti zayıflatmış ve moğolların ülkeye girmesini önleyememiştir. 1243 kösedağ savaşı devletin kötü kaderini belirlemiş ve ülke moğol baskısı altında kalmıştır. bu olumsuz gelişmeleri durdurmak için selçuklu sultanlarıyla moğol hanları arasında kilit adam olan pervane muinettin süleyman, birliği sağ lamak yerine, kişisel ihtirasları ile olayları daha da çıkmaza sokmuş, nihayet 13. yy sonlarında anadolu selçuklu devleti i̇lhanlı moğollarının egemenliği altına girmiştir. pervane süleyman iktidarında olan tokat’ta, bugün gökmedrese diye anılan çinileri ile ünlü pervane külliyesi inşa edilmiştir.

cengiz i̇mparatorluğu parçalandıktan sonra 1256 yılında kurulan i̇lhanlı devleti türk ve i̇ran kültürü altındaydı. anadolu selçuklu devletine son veren ve yarım yüzyıla yakın or ta ve doğu anadolu’ya egemen olan i̇lhanlılar bölgedeki siyasi ve ekonomik üstünlüklerinin yanı sıra tokat, zile ve niksar’da eserler bırakmışlardır.

i̇lhanlı devleti’nin son yıllarında anadolu valisi timurtaş, mısır’a kaçmış ve yerine yakını ertana (eratna) beyini bırakmıştı. bir süre sonra 1340 yılında emir ertana bölgede bağımsız bir hükümdarlık kurdu. tokat’ı egemenlik alanı içinde alan ve halkın \”köse peygamber\” diye sevdiği emir ertana 1352 yılında ölünce, emirlerin kavgaları ve ayaklanmaları yönetimi zayıflattı. parçalanmaya başlayan ertana ülkesi tokat ve niksar yörelerinde tacettinoğulları, hacı kutluşah ve diğer beylerin egemenlik çatışmaları ile çökmeye başladı. nihayet 2. ertana hükümdarı alaattin ali, kendi döneminde bu huzursuzlukları önlemeye çalışan devlet adamıydı. kadı burhanettin büyük mücadeleler sonunda yönetime karşı bağımsızlığını ilan etti. bu büyük beyliği sivas’tan yönetmeye başlayan kadı burhanettin, kendisine bağımlı olmak istemeyen tokat, niksar, zile ve turhal emirle ri ile şiddetli çatışmalara girdi, tokat’ı sık sık kuşattı ise de başarılı olamadı. aynı zamanda şair olan kadı burhanettin, osmanlı hükümdarı yıldırım beyazıt ile savaştı. 1398’de de akkoyunlu hükümdarı ile girdiği savaşta öldürüldü. kadı burhanettin ile emirler arasında bitmez tükenmez çatışmalardan usanan tokal halkı, osmanlı sultanı yıldırım bcyazıt’a başvurarak illerinin osmanlı birliğine katılmasını istediler.
tokat,uygarlıkların merkezi olan anadolu’ da, zengin doğal kaynakları, jeostratejik konumu nedeni ile, beyliklerin, devletlerin ve imparatorlukların yaşama ve fetih alanı olmuştur. orta karadeniz dağlarından güneye, anadolu’nun içlerine doğru, değişik rakımlarda dizi dizi yaylalar, ovalar, bağ ve bahçeler içindeki akarsularıyla, dünyada benzeri az olan bu cennet i̇limiz, canlı ve zengin tarihinin izlerini bugün de yaşatmaktadır.

tokat merkez olmak üzere, zile’den reşadiye’ye, erbaa ve niksar’dan artova’ya kadar, ilçe ve köylere yayılmış sayısız tarihi varlıklarımızın pek çoğu, 5000 yıldan bu yana istilalar, savaşlar, depremler ve tahribatlarla yok olmuş veya yıkılmışlardır. yer altında kalanlar gün ışığına çıkarılmayı beklerken, günümüze kadar oluşan pek çok anıt eser de yeterince korunamamaktadır. büyük atatürk’ün \”misak-ı milli\” diyerek, sınırlarını çizdiği engin tarihi değerlerini araştırmak, ortaya çıkarmak, korumak, yeni kuşaklara ve tüm dünyaya tanıtmak, kültürümüzün, yurt sevgimizin bugünü ve geleceği için milli görevimizdir.

büyük hitit i̇mparatorluğu batıdan gelen balkan kavimleri önünde dağılıp güney doğuya göçerken, balkan asıllı frig kavimleri, 500 yıl sürecek uygarlıklarını anadoluda kurmaya başlarlar. sonraları. doğudan güçlü pers, batıdan büyük i̇skender istilası anadoluyu baştan sona aşar. m.ö. 4. yüzyıla geldiğimizde, bölgenin eski halkı hatti’ler, hitit’ler, hurri’ler mitanni’ler, frig’ler zaman içinde yeni kavimlerle kaynaşmış, terk ettikleri kentler üzerine, pers, helenistik ve pontus kentleri kurulmaya başlanmıştır. tokat ilindeki kelkit, yeşilırmak ve çekerek nehirleri boyunca kurulu hitit ve frig yerleşim alanları, m.ö. 2500-400 arasında, yüksek düzeyde sanat ve kültür yaşamına sahip olmuştur.

m.ö. 6. yüzyıl ortalarından, 4. yüzyılın sonuna kadar pers egemenliğine giren anadolu’da tokat ve çevresini yöneten güçlü satrapları m.ö. 333 de büyük i̇skender’in hızlı ve hırslı istilası ile şaşkına dönen mağrur pers kralları teslim olurken, anadolu’da helenistik çağ başlamaktadır. 300 yıl süren ve sanat etkinliklerinin zirveye çıktığı bu dönem daha sonra roma’ya miras kalacaktır.

m. ö. 1. yüzyılda küçük asya fethine gireşen roma imparatorları, batıdan başlayarak, anadolu’nun iki önemli yerleşme bölgesi olan, kayseri kapadokya’sı ile kuzeyde tokat’ın (comana) merkezi olduğu pontika kapadokya’sını ele geçirirler. ancak yörede güçlü bir devlet kuran pontus kralları mi̇thri̇dat’ lar roma’ya şiddetle direnmişlerdir. m.ö. 47 de, sezar orduları ile zileye gelir. 5 aat süren savaş sonunda pontus kralı 2. pharnakes’i yener. \”geldim, gördüm, yendim.\” dediği, tarihe mal olan sözcüklede zile’deki başarısını özetler. tokat (comana), niksar ( neocaesarea), sulusaray (sebastopoli̇s), zile(zela) m.s. 5. yüzyıla kadar birer roma eyalet şehri olmuşlardır.

Leave a Reply